Tại sao viết lách lại quan trọng trong thời đại “ngoại ủy tư duy” khi hỏi AI là xong?

“Cứ hỏi ChatGPT là được mà.” Đây là câu mà các bạn trẻ hiện nay thường nói khi làm bài tập về nhà. Thực tế, nhiều người nhờ AI tóm tắt nội dung sách hoặc viết bài cảm nhận mà chưa từng đọc sách. Các câu văn do AI tạo ra rất mượt mà và logic hợp lý, đến mức người lớn cũng phải ngưỡng mộ. Vậy tại sao trong thời đại này, kỹ năng viết lách vẫn trở thành một năng lực vô cùng quan trọng?

Tại sao vẫn phải tự viết?

Trong thời đại AI tạo ra những câu văn xuất sắc, nhiều người cho rằng việc viết lách là không cần thiết nữa. Nhưng AI có thể tạo câu, nhưng không thể cảm nhận cảm xúc; có thể ghép chữ, nhưng không thể dựa trên trải nghiệm cá nhân. Nếu chúng ta chỉ “ngoại ủy” tư duy và viết lách cho AI, sẽ mất đi khả năng tư duy độc lập và diễn đạt bằng ngôn ngữ của chính mình.

Từ góc độ học thuật, viết lách cũng rất quan trọng. Ở kỳ thi tuyển sinh đại học tại Hàn Quốc, môn Ngữ văn được đánh giá ngày càng khó để phân loại học sinh. Cùng với tầm quan trọng của môn Ngữ văn trong thi cử và vấn đề năng lực đọc hiểu, nhu cầu học Ngữ văn sớm cũng tăng mạnh. Theo khảo sát chi phí học thêm năm 2022 của Tổng cục Thống kê Hàn Quốc, môn có mức tăng chi phí học thêm cao nhất 3 năm qua chính là Ngữ văn (26,8%). Thị trường học thêm Ngữ văn tập trung vào nâng cao khả năng đọc hiểu và giáo dục đọc sách.

Dù không liên quan đến điểm số hay thi cử, viết lách là một quá trình quý giá giúp trẻ diễn đạt cảm nhận và cảm xúc của bản thân bằng ngôn ngữ. Dù chỉ là một câu nhật ký ngắn, vài dòng ghi chú hay lời thoại bên cạnh tranh vẽ, bên trong đều chứa đựng góc nhìn của trẻ. Trong thời đại mà tư duy và viết lách ngày càng “ngoại ủy”, trải nghiệm dùng ngôn ngữ riêng để gặp gỡ thế giới càng trở nên độc đáo và quý giá.

Viết lách là một quá trình chứ không phải sản phẩm hoàn chỉnh

Bước đầu của giáo dục viết lách là tạo ra môi trường khiến trẻ muốn viết chứ không phải chỉ dạy “viết sao cho đúng”. Hãy tạo cho trẻ không gian thoải mái và vui vẻ để bộc lộ cảm xúc và suy nghĩ. Khi trẻ nói “Hôm nay con rất tức giận,” chỉ cần hỏi “Con cảm thấy thế nào?” hoặc “Con thử viết ra xem?” là đã mở ra cánh cửa viết lách. Điều quan trọng lúc này không phải hình thức mà là cảm xúc muốn kể chuyện. Đặc biệt ở giai đoạn mẫu giáo và tiểu học, kinh nghiệm cá nhân mới là trọng tâm để biểu đạt, hơn là kỹ năng câu cú hay lập luận.

Tổ chức thời gian viết lách cùng bạn bè cũng là cách hay để tạo hứng thú. Anh Han Soon-ho, chuyên gia dạy đọc hiểu và có con học lớp 5, chia sẻ rằng tuần một hai lần sẽ tổ chức nhóm viết cho nhiều trẻ tham gia. “Từ khi con học lớp 3, tôi và con đã đọc sách và thảo luận cùng nhau. Sau đó bạn bè con muốn tham gia nên dần thành nhóm. Khi đã có sách được chọn trước, các bé tự đọc rồi tụ tập lại. Chúng tôi bắt đầu với ‘quiz đọc sách 5 phút’ (để nhớ nội dung, dạng đơn giản), sau đó 30-40 phút thảo luận không cạnh tranh về cảm nhận, cuối cùng là 20-30 phút viết lách (tự sắp xếp ý tưởng).”

Anh Han cho biết luôn hỗ trợ trẻ thoải mái thể hiện suy nghĩ, chỉ sửa nhẹ phần câu từ. Quan trọng là trải nghiệm cùng nhau nói chuyện, cười đùa và viết về sách, chứ không phải dạy lý thuyết hay ép buộc. Ban đầu các bé có thể bối rối, nhưng dần phát triển kỹ năng biểu đạt logic. Hiện nay có nhiều tài liệu đọc hiểu từ nhà xuất bản và trên mạng rất hữu ích cho việc dạy viết.

Viết lách phù hợp với tuổi và sở thích của trẻ

Có nhiều dạng viết khác nhau, nên tùy độ tuổi và sở thích mà thử nghiệm. Viết nhật ký là cơ bản nhất. Hãy giúp trẻ cảm nhận được niềm vui khi kể lại trải nghiệm vui hay cảm xúc bực bội bằng lời văn ngắn gọn. Nếu trẻ nói “Con không biết viết gì,” hãy hỏi “Trưa nay con ăn với ai?” hoặc “Lúc đó con cảm thấy thế nào?” để giúp trẻ nhớ lại.

Trẻ từ tiểu học có thể thử nhiều dạng viết khác nhau, ví dụ như bài cảm nhận sách. Hãy dạy trẻ rằng viết cảm nhận không chỉ là tóm tắt mà còn là cách bày tỏ suy nghĩ và cảm xúc. Những câu hỏi như “Con nghĩ gì sau khi đọc quyển sách này?” hoặc “Nếu là nhân vật chính, con sẽ làm gì?” giúp trẻ mở rộng tư duy.

Anh Han nói: “Chỉ cần gợi ý nhẹ, trẻ thường có thể viết suy nghĩ rất tốt. Quan trọng là đặt câu hỏi mở để tạo sự tự tin và thành thật.” Ngoài viết cảm nhận thông thường, có thể thử viết thư gửi nhân vật trong truyện, tưởng tượng kết thúc khác, hoặc liên hệ với trải nghiệm cá nhân.

Với trẻ ngại viết, viết thư cũng là cách hiệu quả. Có thể khuyến khích viết thư fan cho tác giả hay người nổi tiếng, hoặc gửi thư cho bạn bè.

Trẻ lớn hơn có thể thử viết bài nghị luận. Nên bắt đầu với chủ đề gần gũi như “Tại sao trường cần phòng ăn?” hay “Tại sao cần có kỳ nghỉ?” để khơi gợi hứng thú suy nghĩ và diễn đạt. Đây cũng là giai đoạn dễ mất hứng thú vì đọc viết khó hơn, nên tránh ép trẻ viết theo kiểu thi cử mà nên tìm cách để trẻ thích và giữ đam mê viết lách.

Chiến lược viết trong thời đại AI

Quan trọng là không loại trừ công nghệ mà biết sử dụng khôn ngoan đồng thời giữ được tính chủ thể. Không nên cấm sử dụng ChatGPT, mà hãy biến nó thành công cụ hỗ trợ viết, giúp giảm phụ thuộc công nghệ. Trong thời đại AI tạo văn bản, kỹ năng đặt câu hỏi (prompt) rất quan trọng. Hãy cùng trẻ suy nghĩ cách hỏi để nhận câu trả lời tốt nhất.

AI có thể trở thành bạn brainstorm ý tưởng. Khi bí chủ đề, trẻ có thể hỏi “Con thích bài hát idol, vậy con nên viết về gì?” Quan trọng là chỉ chọn ý tưởng phù hợp với trải nghiệm và có thể viết được.

AI cũng có thể làm huấn luyện viên viết. Trẻ đưa bài viết cho AI, hỏi “Chỗ nào cần viết rõ hơn?” hoặc “Điểm mạnh, điểm cần cải thiện của bài viết con là gì?” rồi dùng phản hồi để chỉnh sửa. Nhưng luôn phải xem xét kỹ, không chấp nhận mọi đề xuất của AI.

Hoạt động thú vị khác là cho trẻ và AI cùng viết về một chủ đề rồi so sánh điểm khác biệt. Trẻ có thể thấy chỗ chưa nghĩ tới, AI lại học được giá trị cảm xúc và góc nhìn chủ quan mà nó không thể có.

Hoạt động viết lách có thể thử tại nhà

1. Lập “sổ tay tự do”
   Dùng sổ không có quy chuẩn cố định, để trẻ viết hay vẽ tùy thích. Viết vài câu ngắn hoặc thêm tranh, bóng lời đều được. Tự do trong sổ giúp phát triển khả năng biểu đạt.

2. Tạo chủ đề “câu hỏi hôm nay”
   Mỗi ngày đặt một câu hỏi như “Hôm nay con cười nhiều nhất vì chuyện gì?” hoặc “Ai là người con nghĩ đến nhiều nhất?” và cả gia đình cùng viết.

3. Viết nhật ký quan sát theo chủ đề
   Chọn đối tượng quan sát như thú cưng, món ăn, cây trồng rồi ghi nhật ký. Quan sát là nền tảng tốt cho việc viết.